Europejska Wszechnica Samorządowa

W najbliższych latach polska wieś i rolnictwo czekają wielokierunkowe przemiany. Wieś musi przyjąć na siebie nowe funkcje - przestać być miejscem zamieszkania rolników, zajmujących się produkcją surowców, a stać się integralnie powiązanym z miastem obszarem, gdzie żyją ludzie tak związani z rolnictwem jak i produkcją dóbr i usług, pochodzących z innych branż, ludzie asymilujący sposób bycia i system wartości społeczeństwa zindustrializowanego i domagający się wyrównania warunków pracy i życia do poziomu ludności zamieszkującej w mieście.

Przejmowanie przez tradycyjną wieś nowych funkcji jest procesem złożonym i długotrwałym; co najważniejsze - proces ten jest jednocześnie skutkiem i przyczyną przemian struktur w rolnictwie, ich unowocześniania i racjonalizacji.

• poszukiwanie takiego rozmiaru jednostek produkujących w rolnictwie, które pozwolą osiągnąć efektywność i poziom dochodów akceptowany przez rynek;
• takie zachowanie zróżnicowania i mobilności struktur, aby zachować konkurencyjność i motywacje rolników, ułatwić rozwój gospodarstw młodych i przyspieszyć stopniowe odchodzenie od rolnictwa osób starszych;
• zachowanie odrębności struktur w poszczególnych regionach,
• zróżnicowanie strategii rozwojowych w zależności od lokalnych bądź regionalnych warunków.

Podstawowym kierunkiem działania poszczególnych jednostek jest rozwój przedsiębiorczości, definiowanej jako postawa i rodzaj działań organizacyjno-kierowniczych w przedsiębiorstwie, opartych na motywach zysku, innowacji, konkurencji, ryzyku, decyzji na własną odpowiedzialność.

Rozwój przedsiębiorczości należy więc postrzegać jako drogę dezagraryzacji obszarów wiejskich, nasilenia procesów urbanistycznych, zmian w charakterze więzi społeczno-ekonomicznych pomiędzy poszczególnymi podmiotami oraz restrukturyzacji gospodarki i wyzwolenia szeroko rozumianej innowacyjności i inicjatywy.

Polska wieś - nadal tradycyjna w stosunku do zachodnioeuropejskiej - musi podjąć wyzwanie, dające jej szansę na przemiany, na awans, a polskie miasta i osiedla urbanistyczne mogą w tych przemianach odegrać rolę pompy ssącej siłę roboczą ze wsi i pompy tłoczącej postęp, nowy model życia, nową - wyższą jakość życia.

Rozwój przedsiębiorczości oznacza podejmowanie na własne ryzyko i na własny rachunek różnych przedsięwzięć gospodarczych, pomysłów, mających przynieść zamierzoną poprawę warunków życia. Owa przedsiębiorczość może być związana z rolnictwem (drobne przetwórstwo, sortowanie, konfekcjonowanie, handel żywnością, środkami produkcji, transport, przechowalnictwo płodów rolnych i artykułów żywnościowych itd.) - wówczas obejmuje sferę agrobiznesu. Przedsiębiorczość może być także związana z działalnością pozarolniczą i wówczas obejmuje rozwój rzemiosła, drobnego przemysłu np. branży drzewnej, metalowej, odzieżowej (nawet odzież z wełny i skóry), wszelkie usługi (transportowe, naprawcze, zdrowotne itd), rozwój bazy turystyczno-rekreacyjnej z odpowiednią obsługą klientów.

Te możliwości rozwoju różnorakich przedsięwzięć gospodarczych są pod silnym wpływem uwarunkowań przestrzennych. Pomysł na przedsięwzięcie zależy bowiem od struktur gospodarczych ukształtowanych przez poprzedni system, od lokalnie posiadanych zasobów, od uwarunkowań przyrodniczych, kapitałowych i infrastrukturalnych, wreszcie - od samej osobowości przyszłego przedsiębiorcy, która musi być chłonna na innowacje, zdolna do podejmowania ryzyka. Przedsiębiorca musi posiadać wiedzę o funkcjonowaniu firmy, być ekspansywny, mieć wyczucie w podejmowaniu decyzji.

Jeśli w obecnym okresie transformacji nadaje się dużą rangę drobnej przedsiębiorczości, to dzieje się tak dlatego, ponieważ może ona przezwyciężyć wiele barier rozwoju gospodarczego, wykorzystując szanse i możliwości małych środowisk.

1. barierę siły roboczej, wynikającą z występowania obszarów bezrobocia - z jednej strony - i niedoboru fachowców - z drugiej; tworzenie małych przedsiębiorstw, podejmowanie przedsięwzięć na małą skale prowadzi do zagospodarowywania enklawowych nadwyżek siły roboczej i zagospodarowania tej ilości fachowców, która lokalnie jest dostępna;
2. barierę zasobów /naturalnych, kapitałowych/ - poprzez organizowanie działalności w małych przedsięwzięciach może nastąpić optymalne wykorzystanie lokalnie występujących na małą skalę zasobów; małe przedsięwzięcia wymagają mniejszych nakładów kapitałowych, mniej kapitałochłonnych technologii;
3. barierę mieszkaniową - organizowanie przedsiębiorstw na obszarach wiejskich pozwala na pozostanie jej właścicielom na wsi, w dotychczasowym miejscu zamieszkania i nie stwarza presji na rozwój budownictwa mieszkaniowego dla migrujących do miast;
4. bariery społeczne - małe przedsięwzięcia powstają najczęściej z połączenia inicjatyw rodzinnych bądź przyjacielskich, oparte są na zaufaniu, rozwoju więzi z najbliższymi; działające przedsiębiorstwo na rynku lokalnym otwiera się na środowisko ekonomiczne i społeczne, wchodzi w nowe jakościowo relacje z otoczeniem, inne - niż gospodarstwo rolne;
5. barierę chłonności rynku - małe przedsiębiorstwa mają większą szansę na wytwarzanie produktów w krótkich seriach, na indywidualizowanie produktów i klientów; jeśli produkty te będą zdolne do zaspokojenia potrzeb potencjalnych nabywców, działania w małej skali mogą być dla firm opłacalne;
6. barierę struktur tradycyjnych na wsi - poprzez rozwój przedsiębiorczości następuje zmiana proporcji w strukturze zatrudnienia, strukturze czynników dochodotwórczych, strukturach społecznych - następuje unowocześnianie tych struktur.

Podejmowanie przedsięwzięć pozarolniczych na wsi, uwarunkowane wieloma czynnikami zawsze obarczone jest ryzykiem. Obawa o powodzenie takiej działalności najczęściej wynika z braku wiedzy, lęku przed trudnościami, poczucia osamotnienia w prowadzeniu biznesu, z braku pomysłu na rozwój przedsięwzięcia. Stąd też warunkiem zmniejszenia ryzyka w podejmowaniu przedsięwzięć pozarolniczych na wsi jest dobrze zorganizowane doradztwo i pomoc służb lokalnych (gminnych, samorządowych).

Podstawową jednostką każdej przestrzeni ekonomicznej jest przedsiębiorstwo. Nadrzędnym celem każdego, nawet najmniejszego przedsiębiorstwa jest odniesienie sukcesu na rynku, powodzenie w prowadzonej działalności. Wspólnym działaniem wszystkich firm jest rozpoznanie obecnych i przyszłych potrzeb rynku, wybór rynku docelowego i przygotowanie takiej oferty, która pozwoli usatysfakcjonować klienta i utrzymać firmę w dobrej kondycji.

Rozwój przedsiębiorczości, to także zmiana jakości gospodarowania w samym rolnictwie. Rolnik także jest przedsiębiorcą. Musi posiąść wiedzę o tym, jak zmienia się rynek i jakie produkty należy produkować, musi zrozumieć, że tylko te produkty i ilości mogą być sprzedane, które są potrzebne. Jeśli rolnicy zwiększą stopień specjalizacji, unowocześnia odmiany, poprawią technologie, efektywność gospodarowania, jeśli będą wchodzić w związki kooperacyjne, podejmować integrację - to taka działalność musi przyczynić się do poprawy sytuacji dochodowej. Dotyczy to jednak gospodarstw tylko najsprawniejszych - reszta rolników będzie musiała odejść od produkcji rolnej bądź dołączyć do niej inny rodzaj działalności zarobkowej.

Innowacja i przedsiębiorczość - dwa filary rozwoju, postępu - umożliwiają społeczeństwu, gospodarce, ogółowi i jednostkom awans do nowoczesności, osiągany celowo, ukierunkowany i pod kontrolą tych, którzy go tworzą.

Pojawienie się społeczeństwa przedsiębiorczego jest punktem zwrotnym w historii - prowadzi do dobrobytu i wszechstronnego rozwoju.

Proces rozwoju gospodarczego zmierzać będzie w kierunku powstawania nowoczesnych struktur właściwych krajom wysoko rozwiniętym. Zmiany te obejmą rolnictwo - relatywnie nastąpi ograniczenie jego roli tak w tworzeniu bogactwa narodowego jak i potencjale ekonomicznym, jaki skupia rolnictwo. Zmniejszeniu rangi rolnictwa towarzyszyć będzie modernizacja i umacnianie gospodarstw silnych, odchodzenie zaś z produkcji jednostek słabych. Rozwój przedsiębiorczości pozwoli na włączenie rolnictwa w szybsze przemiany, na zacieśnienie jego związków z gospodarką narodową. Tak więc dla przyszłości samej wsi największe znaczenie będzie mieć rozwój działalności pozarolniczej, tylko częściowo związanej z produkcją rolną (agrobiznes).

Aby scenariusz zmian na wsi, polegający na rozwoju przedsiębiorczości stał się faktem w procesy powstawania nowych przedsiębiorstw muszą włączyć się samorządy gminne i organizacje pozarządowe. Te pierwsze odpowiadają za przygotowanie terenów dla przedsiębiorców (uzbrojenie, informację), te drugie - za budowę świadomości, informację, nawiązywanie partnerstwa biznesowego.

U bram stoją fundusze europejskie; będą one pomocne także w przeobrażeniach wsi, w budowie społeczeństwa przedsiębiorczego. Jeśli gminy szybko i właściwie zrozumieją swoją rolę - wspólnie Polska może odnieść sukces.